Psychoedukacja•ADHD
ADHD
Czym jest, jak zmienia się z wiekiem i co naprawdę pomaga
Część wspólna
Czym jest ADHD
ADHD to neurorozwojowa trudność w regulowaniu uwagi, aktywności i impulsywności. Nie chodzi o brak uwagi w ogóle: osoba z ADHD często potrafi godzinami skupić się na tym, co ją wciąga, a nie jest w stanie zmusić się do nudnego zadania.
Nieuwaga
Łatwe rozpraszanie się, gubienie rzeczy, zapominanie, trudność z dokończeniem zadań, które nie są ciekawe.
Nadruchliwość
Ciągła potrzeba ruchu i wiercenie się; u dorosłych częściej wewnętrzny niepokój niż bieganie.
Impulsywność
Działanie, zanim się pomyśli, przerywanie innym, trudność z czekaniem na swoją kolej.
Rozregulowanie emocji
Szybkie i bardzo silne reakcje, trudny powrót do równowagi. Dziś cecha towarzysząca, coraz częściej proponowana jako objaw.
ADHD może mieć obraz z przewagą nieuwagi, z przewagą nadruchliwości i impulsywności albo mieszany.
Emocje: czwarty obszar?
Wiele osób z ADHD przeżywa emocje szybko i bardzo intensywnie, a potem trudno im wrócić do równowagi: łatwo wpadają w złość lub frustrację, szybko się zniechęcają, mocno reagują na krytykę. W obecnych kryteriach diagnostycznych to cecha towarzysząca, a nie objaw ADHD. Coraz więcej badaczy proponuje jednak, by rozregulowanie emocji uznać za jeden z podstawowych objawów, obok nieuwagi, nadruchliwości i impulsywności.
Źródła: Shaw i in., American Journal of Psychiatry 2014; Faraone i in., Journal of Child Psychology and Psychiatry 2019; Edel i in., European Journal of Medical Research 2010; Kiraz i in., Türk Psikiyatri Dergisi 2021.
To trudność w rozpoznawaniu i nazywaniu własnych emocji oraz w opowiadaniu o nich innym. Nie jest osobną diagnozą, tylko cechą, która może być bardziej lub mniej nasilona. W badaniach dorosłych z ADHD wysoki poziom aleksytymii miało od 22% do 41,5% osób; w niemieckiej próbie z populacji ogólnej, z którą porównano jedno z tych badań, około 5%. Autorzy tego badania zalecają, by w terapii uczyć rozpoznawania, akceptowania, wyrażania i regulowania emocji.
Objawy są obecne od dzieciństwa, nawet jeśli wtedy nikt ich tak nie nazwał.
Widać je w kilku środowiskach, np. w domu i w szkole albo w pracy.
Utrzymują się długo, a nie tylko w trudnym okresie.
Utrudniają naukę, pracę, relacje albo codzienne obowiązki.
Na podstawie kryteriów DSM-5-TR i wytycznych NICE NG87.
Część wspólna
Jak często występuje
dzieci i nastolatków (5,9%, metaanaliza 19 badań, ponad 55 tys. osób)
dorosłych (2,5–2,8% w zależności od metaanalizy)
Źródło: Faraone i in., World Federation of ADHD International Consensus Statement, 2021.
Mniej więcej tyle chłopców przypada na jedną dziewczynkę z ADHD wśród dzieci i młodzieży. Częstość ADHD nie wzrosła przez ostatnie 30 lat; częściej się je rozpoznaje, bo lepiej się je rozumie.
Źródło: WFADHD, 2021.
Część wspólna
Skąd się bierze ADHD
ADHD jest w dużej mierze dziedziczne. Zwykle składa się na nie wiele wariantów genów, z których każdy ma bardzo mały wpływ.
Dziedziczność opisuje udział genów w różnicach między ludźmi w populacji, nie „szansę” u konkretnej osoby. Źródło: Faraone, Larsson, Molecular Psychiatry 2019.
- geny i ich współdziałanie ze środowiskiem odgrywają główną rolę
- różnice w budowie i pracy mózgu są niewielkie i nie służą do diagnozy
- spójna rodzina i wsparcie społeczności wiążą się z mniejszym ryzykiem nasilonego ADHD
- cukier (metaanaliza 7 badań, ponad 25 tys. osób: brak związku)
- lenistwo czy „zły charakter”: to trudność neurorozwojowa
Źródło: WFADHD, 2021.
Część wspólna
Jak ADHD zmienia się z wiekiem
Z ADHD rzadko się „wyrasta”. Nadruchliwość i impulsywność z wiekiem często słabną, a nieuwaga częściej zostaje. U większości osób objawy falują: okresy poprawy przeplatają się z nawrotami.
Źródła: Sibley i in., Journal of Clinical Psychiatry 2024; WFADHD, 2021.
tyle wyższe jest ryzyko przypadkowych urazów u osób z ADHD (32 badania, ponad 4 mln osób)
tyle częściej zdarzają się poważne wypadki komunikacyjne
urazów, uzależnień i niepowodzeń w nauce wiąże się z leczeniem ADHD
Źródło: WFADHD, 2021.
Część wspólna
Co pomaga
Skuteczna pomoc w ADHD jest wielotorowa: wiedza o ADHD, zmiany w otoczeniu, wsparcie psychologiczne i, gdy to potrzebne, leki. Wytyczne brytyjskiego NICE dobierają kolejność do wieku.
Pierwszy krok: grupowy trening rodzicielski skoncentrowany na ADHD.
Leki tylko po opinii drugiego specjalisty.
Informacja i wsparcie dla rodziny, dostosowania w szkole i w domu.
Leki, gdy mimo zmian trudności są nadal znaczne; pierwszy wybór: metylofenidat.
Leki pierwszego wyboru, gdy objawy nadal utrudniają życie, oraz wsparcie psychologiczne skoncentrowane na ADHD, także elementy terapii poznawczo-behawioralnej.
Źródła: NICE NG87; Cortese i in., Lancet Psychiatry 2018. Decyzję o leczeniu farmakologicznym podejmuje lekarz psychiatra.
ADHD i Autyzm
ADHD i Autyzm często występują razem: ADHD ma około 28% osób w spektrum Autyzmu. Wtedy diagnoza powinna objąć oba obszary, bo każde z nich wymaga trochę innego wsparcia.
Źródło: Lai i in., Lancet Psychiatry 2019. Więcej na stronie o Autyzmie.
Część wspólna
Mity i fakty
ADHD to wymysł, każdy czasem się rozprasza.
Cukier powoduje ADHD.
Z ADHD się wyrasta.
Leki na ADHD prowadzą do uzależnień.
ADHD to problem niegrzecznych chłopców.
Wybierz jedną z dróg, a poniżej pojawi się dalsza część.
Co widać i co może za tym stać
Zachowania dziecka z ADHD łatwo odczytać jako złą wolę. Częściej stoi za nimi trudność, nad którą dziecko nie ma pełnej kontroli.
Opis poglądowy; u konkretnego dziecka przyczyny mogą być inne, dlatego potrzebna jest rzetelna diagnoza.
W przedszkolu, w szkole, w okresie dojrzewania
Na pierwszy plan wychodzą nadruchliwość i impulsywność: bieganie, trudność w pozostaniu na miejscu, konflikty w zabawie.
Trudność z wysiedzeniem w ławce, krótki czas pracy, gubienie rzeczy, niezapisane zadania, pierwsze kłopoty w relacjach z rówieśnikami.
Coraz bardziej widać nieuwagę: trudność z długimi tekstami, błędy z nieuwagi, odkładanie nauki; nadruchliwość zmienia się w niepokój.
Na podstawie: T. Wolańczyk, rozdz. 3 w: „Oswoić tiki”, Polskie Stowarzyszenie Syndrom Tourette’a 2016.
Kiedy szukać pomocy
- trudności trwają co najmniej pół roku
- widać je w więcej niż jednym miejscu, np. w domu i w szkole
- wpływają na naukę, relacje z rówieśnikami lub samoocenę dziecka
- dotychczasowe sposoby, choć konsekwentne, nie pomagają
Jak wygląda diagnoza dziecka
- Wywiad z rodzicami o rozwoju i codzienności dziecka.
- Informacje ze szkoły lub przedszkola, np. kwestionariusze dla nauczycieli.
- Rozmowa z dzieckiem i obserwacja.
- Sprawdzenie innych możliwych przyczyn: słuchu, wzroku, snu, lęku, trudności w nauce.
ADHD nie rozpoznaje się na podstawie samego kwestionariusza ani jednej obserwacji (NICE NG87).
Co pomaga: od podstaw w górę
Rodzina, dziecko i nauczyciele wiedzą, czym jest ADHD.
Przewidywalny dzień w domu, zmiany w klasie.
Pierwszy krok u maluchów, ważny przy zachowaniach opozycyjnych.
Od 5 lat, gdy mimo zmian trudności są nadal znaczne. Decyzja lekarza.
Typowa kolejność według NICE NG87; u części dzieci kroki łączy się od początku.
W szkole pomagają
- krótkie, konkretne polecenia wydawane z bliska
- zadania podzielone na części i sprawdzane po kolei
- krótkie przerwy ruchowe, np. rozdanie kartek
- miejsce z boku w pierwszej ławce, z dala od okna i drzwi
- docenianie wysiłku, a nie tylko wyniku
- zeszyt korespondencji między domem a szkołą
Na podstawie: K. Szamburska-Lewandowska, rozdz. 6 w: „Oswoić tiki”, PSST 2016. Poradnia psychologiczno-pedagogiczna może wydać opinię, która pomaga szkole dostosować wymagania.
- Stały rytm dnia i wizualne przypominajki zamiast powtarzania poleceń.
- Ruch i sen jako część planu, nie nagroda.
- Szybkie docenianie tego, co się udało; spokojne i przewidywalne granice.
- Rozmowa o ADHD z dzieckiem: to sposób działania mózgu, a nie wada charakteru.
Jak ADHD wygląda u dorosłych
U dorosłych nadruchliwość często zamienia się w wewnętrzny niepokój, a na pierwszy plan wychodzi nieuwaga, organizacja i emocje. Około jedna na sześć osób z ADHD w dzieciństwie spełnia pełne kryteria w wieku 25 lat, a mniej więcej połowa nadal odczuwa wyraźne skutki objawów.
Czas
Spóźnienia i niedoszacowywanie, ile coś potrwa.
Odkładanie
Ważne sprawy ruszają dopiero pod presją ostatniej chwili.
Wiele zaczętych spraw
Łatwo zacząć coś nowego, trudno dokończyć.
Zapominanie
Terminy, rachunki, oddzwonienia, klucze.
Hiperfokus
Godziny nad tym, co wciąga, kosztem reszty.
Emocje
Szybkie wybuchy, zniechęcenie, silna reakcja na krytykę.
Źródło danych: WFADHD, 2021. Karty to częste doświadczenia, nie lista do samodiagnozy.
Emocje to nie dodatek
U dorosłych rozregulowanie emocji mocno wpływa na relacje, pracę i samopoczucie, a przegląd badań z 2023 roku wskazuje je jako jeden z kluczowych objawów ADHD. Pomóc mogą zarówno leki, jak i metody psychologiczne, np. trening uważności oraz nauka rozpoznawania i nazywania emocji, zwłaszcza przy aleksytymii.
Źródło: Soler-Gutiérrez i in., PLoS ONE 2023.
Kobiety i późna diagnoza
Bez widocznej nadruchliwości ADHD łatwo przeoczyć. U kobiet częściej dominuje nieuwaga, trudności z organizacją i rozregulowanie emocji, a często współwystępują lęk i depresja. Dlatego wiele kobiet słyszy diagnozę dopiero w dorosłości, czasem po latach leczenia samego lęku czy obniżonego nastroju.
Źródło: Oroian i in., European Psychiatry 2024.
Jak wygląda diagnoza dorosłego
- Ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny o objawach w dzieciństwie i dziś.
- Informacje od bliskiej osoby, a także świadectwa szkolne czy dawne opinie nauczycieli.
- Kwestionariusze przesiewowe, np. ASRS, traktowane wyłącznie jako sito, nie jako diagnoza.
- Sprawdzenie, czy trudności lepiej wyjaśnia coś innego: lęk, depresja, zaburzenia snu, choroba afektywna dwubiegunowa, Autyzm.
Diagnozę ADHD powinien stawiać odpowiednio przeszkolony specjalista; skale i kwestionariusze nie wystarczą (NICE NG87).
Co pomaga dorosłym
Leki
Według NICE leki są pierwszym wyborem u dorosłych, gdy objawy nadal utrudniają życie mimo zmian w otoczeniu. W dużej metaanalizie 133 badań leki skutecznie zmniejszały objawy w krótkim okresie zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. O wyborze leku decyduje lekarz psychiatra.
Terapia i codzienne strategie
Psychoedukacja, uporządkowane wsparcie skoncentrowane na ADHD, w tym terapia poznawczo-behawioralna, oraz zewnętrzne „rusztowanie”: kalendarz, przypomnienia, dzielenie zadań na małe kroki, sen i ruch.
Źródła: NICE NG87; Cortese i in., Lancet Psychiatry 2018.
Co daje diagnoza
- zrozumienie, że trudności nie wynikają z lenistwa ani słabej woli
- dostęp do leczenia, które realnie zmniejsza objawy
- strategie dopasowane do tego, jak działa Twój mózg
- słowa do rozmowy z bliskimi i w pracy
Diagnoza nie zmienia tego, kim jesteś. Pomaga za to lepiej to zrozumieć.
Źródła
- Faraone S.V. i in. The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neurosci Biobehav Rev 2021;128:789–818.
- Faraone S.V., Larsson H. Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Molecular Psychiatry 2019.
- Sibley M.H. i in. Fluctuating ADHD in the MTA study. Journal of Clinical Psychiatry 2024 (omówienie UW Medicine).
- NICE NG87. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management.
- Cortese S. i in. Comparative efficacy and tolerability of medications for ADHD. Lancet Psychiatry 2018 (omówienie).
- Soler-Gutiérrez A.-M. i in. Evidence of emotion dysregulation as a core symptom of adult ADHD: a systematic review. PLoS ONE 2023;18(1).
- Shaw P., Stringaris A., Nigg J., Leibenluft E. Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry 2014;171(3):276–293.
- Faraone S.V. i in. Practitioner Review: Emotional dysregulation in attention-deficit/hyperactivity disorder, implications for clinical recognition and intervention. Journal of Child Psychology and Psychiatry 2019;60(2):133–150.
- Edel M.-A. i in. Alexithymia, emotion processing and social anxiety in adults with ADHD. European Journal of Medical Research 2010;15(9):403–409.
- Kiraz S., Sertçelik S., Erdoğan Taycan S. The relationship between alexithymia and impulsiveness in adult attention deficit and hyperactivity disorder. Türk Psikiyatri Dergisi 2021;32(2):109–117.
- Oroian B.A. i in. The uncharted territory of female adult ADHD: a comprehensive review. European Psychiatry 2024;67(S1).
- Lai M.-C. i in. Prevalence of co-occurring mental health diagnoses in the autism population. Lancet Psychiatry 2019 (omówienie).
- Wolańczyk T., Szamburska-Lewandowska K. i in. Oswoić tiki. Praktyczny poradnik o zespole Tourette’a. Polskie Stowarzyszenie Syndrom Tourette’a, Warszawa 2016.
Każda historia zasługuje na wysłuchanie